 |
Sveta Jelena
Nebična je i prilično zagonetna ličnost koja je danas poznata pod imenom
Jelena Anžujska. Na istorijsku pozornicu stupa - da upotrebimo tu pompeznu
i izanđalu formulu koja je ovde, međutim, sasvim izuzetno, vrlo prikladna
- negde između 1245. i 1250. godine udajom za kralja Stevana Uroša Prvog,
unuka Stevana Nemanje i sina Stevana Prvovenčanog, koji je zavladao Srbijom
posle dva starija brata, Radoslava i Vladislava. Od te udaje pa sve do njene
smrti 1314. godine, imamo o Jeleni dosta podataka, prvenstveno zahvaljujući
njenom hagiografu arhiepiskopu Danilu Drugom, a donekle i prepisci koju
je vodila s rimskim papama.
Pre te udaje - magla i misterija. Gotovo ništa se pouzdano ne zna, podaci o njenom poreklu su više nego šturi, pa je ono predmet svakojakih nagađanja. Danilo na početku žitija navodi samo da je bila "od roda fruškoga" i "kći slavnih roditelja". Teško bi se moglo osporiti da ima i preciznijih rodoslovlja. Karlo Anžujski, kralj Napulja i Sicilije, naziva je u jednom pismu "dragom rođakom". Što je takođe prilično neodređeno. I to je praktiično sve. Istoričari su pokušavali da je dovedu u vezu s raznim ograncima anžujske loze u Francuskoj, u južnoj Italiji, u Grčkoj, pa čak i s mađarskom porodicom Anđela, vizantijskog porekla.
Kao kraljica, Jelena je mnogo činila za razvoj prosvete
i umetnosti. Osnovale je prvu žensku školu u Srbiji, organizovala je skupljanje
i prepisivanje knjiga, podizala je i obnavljala crkve, kako pravoslavne
tako i katoličke, u Primorju. Njena najlepša i najpoznatija zadužbina je
Gradac, gde je i sahranjena. Pred kraj života se bila zamonašila, a već
tri godie posle smrti proglašena je sveticom - što je jamačno glavno objašnjenje
činjenice da se arhiepiskop Danilo poduhvatio pisanja njenog žitija.
Kad se ovi osnovni podaci uporede s komadom iliti "pozorišnom igrom" Radoslava
Zlatana Dorića, ispada da ona uopšte nije "pseudoistorijska". Tačnije, da
nije ništa više "pseudo-" nego bilo koja druga. Sve što se smatra utvrđenim
činjenicama ili, bolje reći, sve što nije sporno jer se oslanja na Danilovo
pisano svedočanstvo, Dorić je ispoštovao: i škola za mlade devojke, i prepisivanje
knjiga, i zadužbine, i anticipativna aluzija na svetiteljstvo, sve je tu.
Ostalo je, naravno, plod njegove mašte. Ali prihvatljiv, i na neki način
i verovatan, jer ne dolazi u protivrečnost s onim što se smatra utvrđenim.
Dramski pisac kao i romansijer ima, uostalom, puno pravo da istoriju svojim
potrebama prilagodi ili čak da je potpuno izneveri ako mu se to prohte,
ali on to zapravo ne čini često. Jer tekst istorije je vrlo retko tkanje
čije praznine, rupice, proreze i pore pisac ispunjava kako mu se svidi i
sve dok to čini ne parajući i ne cepajući ono što je pre njega satkano može
se smatrati da je ostao veran duhu ako ne slovu istorije.